حجاب اجباری در ایران؛ ابزاری برای تحکیم قدرت

شهناز شیردلیان

افکار و ارزشهای غالب(ایدئولوژی) در هر دوره، افکار و ارزشهای طبقۀ حاکم است که ارزشهای غالب جامعه را شکل می دهند. دستگاههاي ایدئولوژیک دولت در درجۀ اول، با ایدئولوژي سروکار دارند که هدف آن اطاعت و مطیع کردن سوژه(افراد) هستند؛ اما در آخر، در تولید خشونت سیاسیِ پنهان و سرکوبگري توأم با رضایت، نقش اساسی دارند. «لویی آلتوسر»(1)

حکومت ها برای دوام و بقای خود نیاز به یک ایدئولوژی دارند. صاحبان قدرت و طبقه حاکم برای حفظ و تحکیم قدرت خود، با تمام توان از این ایدئولوژی ها مراقبت می کنند. ایدئولوژی شامل جهان‌بینی‌ها، ارزش‌ها و باورهاست. ایدئولوژی ها، ابزار قدرتمند حفظ و تحکیم یک نظام است.
کارل مانهایم نویسنده کتاب ایدئولوژی و اتوپیا در جامعه شناسی معرفت(شناخت)، معتقد است شیوه تفکر افراد بیش از آنکه به خود آنان بستگی داشته باشد، به جامعه‌ای که در آن رشد می‌کنند بستگی دارد. از این‌رو، کل شناخت اکتسابی و محصول جامعه است.(2)
لویی آلتوسر بنیانگذار «تئوری ایدئولوژی» معتقد است ایدئولوژی یک جامعه، در وهله نخست ایدئولوژی طبقه حاکم است. وی انفعال کنشگران را حاصل«ایدئولوژی» می داند و ایدئولوژی را عاملی می داند که توجیه کننده ساختارهای اجتماعی است و کنشگران در چارچوب سازوکارهای ایدئولوژیکی به بازتولید نظام اجتماعی موجود می پردازند. او به این نتیجه می‌رسد که دستگاه دولت شامل دو مجموعه نهادهای متمایز اما دارای اهداف مشترک است. یعنی نهادهای سرکوبگری که طبقه حاکم از طریق آن ها قانون خود را اعمال می‌کند که این بخش را «دستگاه سرکوبگر دولت» می‌نامد، و همچنین «دستگاه های ایدئولوژیک»که شامل نظام دینی، نظام آموزشی، نظام خانوادگی، نظام ارتباطی، نظام فرهنگی. طبقه حاکمی که دستگاه های سرکوب دولت را در دست دارد به سادگی می تواند بر دستگاه های ایدئولوژیک دولت فرمان دهد. به منظور حفظ قدرت دولتی طی یک مدت طولانی، طبقه حاکم بایست هژمونی خود را همزمان بر دستگاه های ایدئولوژیک و دستگاه های سرکوب اعمال کند. ایدئولوژی جامعه، ایدئولوژی طبقه حاکم است که از طریق دستگاه های ایدئولوژیک دولت حفظ می شود.(3)
آلتوسر بر این باور است که ایدئولوژی احتمال هرگونه کنش اعتراضی را سرکوب می‌کند و در صورت نبودن ایدئولوژی سوژه(افراد) به سمت رفتارهای انقلابی می روند. بنابراین کارکرد اساسی ایدئولوژی ، مطیع کردن سوژه بدون اعمال خشونت و سرکوب است که در پی مخدوش کردن بازنمایی‌های سوژه‌ها، به نفع خود است
آنتونیو گرامشی معتقد است که طبقه مسلط نه تنها از نظر سياسي و اقتصادي جامعه را تحت نظارت دارد، بلکه شيوه خاص نگرش خويش به جهان و انسان و روابط اجتماعي(ایدئولوژی) را نيز چنان همه گير مي کندکه به صورت عرف عام در مي آيد و آناني که تحت سلطه هستند اين نگرش را به عنوان بخشی از نظم طبيعي جهان مي پذيرند. گرامشی تاکید می کند که نهادهای مسلطی مانند احزاب سیاسی، کلیسا، آموزش و پرورش، رسانه ها و نظام دیوانسالاری نیز نقش مهمی را در این زمینه ایفا می کنند.(4)
بر اساس نظرگرامشي، واقعيت هژموني بر اين فرض استوار است كه طبقه ي حاكم(دولت) با درنظر گرفتن علائق و گرايش هاي گروه هايي كه می خواهد بر آنها مسلط شود و با استفاده از روشنفکرانی که به خدمت می گیرد، سلطه فرهنگی خود(ایدئولوژی) را برمردم اعمال می کند. مشخصه اصلی هژمونی این است که اعمال قدرت و زور اعمال شده با کسب رضایت اکثریت مردم است. روزنامه ها، تشکل ها و روشنفکران در این کسب رضایت نقش مهمی دارند و از این طریق زمینه های ذهنی حاکمیت ایدئوژی خود و تحمیل آن بر مردم را فراهم می کند.(5)
در ایران با توجه به گرایش ها و علایقی مذهبی که ازنظر تاریخی در ایران وجود داشته و دارد، رژیم حاکم بخصوص در سالهای اولیه بعد از انقلاب، توانسته بود تا حدودی هژمونی خود را بر مردم اعمال و آنها را در راستای اهداف خود جهت دهد و یکی از آیتم های سلطه فرهنگی طبقه حاکم، موضوع «حجاب» بود. گرچه تا حدودی به این هدف خود نائل شد اما با فاصله گرفتن از سالهای اول انقلاب و کمرنگ شدن این ایدئولوژی در مطیع کردن مردم بخصوص زنان در حجاب تحمیلی و اجباری، به روز و تهدید و تنبیه متوسل شده است.

موضوع «حجاب زنان» یکی از ایدئولوژی های طبقه حاکم و صاحبان قدرت در ایران است که با دستگاههای عریض و طویل وزارت ارشاد و هزینه های هنگفت برای گشت ارشاد و طرح ارتقای امنیت اجتماعی در هر کوی و برزنی در تعقیب و کنترل پوشش و موی سر زنان هستند تا مذهب و ایدئولوژی صاحبان قدرت و طبقه حاکم را در معرض خطر قرار ندهد. اما بر دیگر مسایل زنان از قبیل فقر و بیکاری و بی خانمانی و غیره که حاصل سوء مدیریت مسئولان ایران است، به راحتی چشم وگوش خود را بسته و اگر هم مطرح کنند در حد یک شو شغلی و تبلیغاتی است، نه برای ریشه یابی و حل مسائل آنان است.
وقتی حجاب زنان اصل و اساس سلامت و دوام یک جامعه و نظام قلمداد شود مسائل اجتماعی و بی عدالتی، فقر و نابرابری در حاشیه قرار می گیرند؛ فساد های مالی و اختلاس مسئولان و ضعف مدیریتی و عدم تامین رفاه و آسایش مردم نادیده گرفته می شود. زیرا طبقه حاکم با کمک دستگاههای ایدئولوژیک خود اصل جامعه را بر موی سر زنان، لباس و حجاب زنان گذاشته و این افکار را به خورد مردم داده است و با استفاده از ابزارهای مختلف بخصوص رسانه ها که بازوی قدرتمند نظام است چیزی را که مشکل اساسی جامعه برمی شمرند حتی عامل نابودی محیط زیست و تغییرات اقلیمی، «حجاب زنان» است تا بدین صورت بر ضعف های مدیریتی و فسادهای مالی و اخلاقی خود سرپوش بگذارند و به هیچ کسی نیز پاسخگو نباشند.
حجاب اجباری درایران یکی از آیتم های تبعیض جنسیتی و نقض آشکار حقوق بشر است زیرا طبق ماده 3 کنوانسیون حقوق بشر «هر فردی سزاوار زندگی، آزادی و امنیت است». یکی از انواع آزادی ها، آزادی «انتخاب» است ولی حجاب اجباری، اجازه انتخاب را از زنان ایران به عنوان یکی از حقوق حقه آنها سلب کرده و در نتیجه با فشارها و هشدارهای دایم در کوچه و بازار،خیابان، مدرسه و دانشگاه وغیره بر زنان، برای پوشاندن موی سر و کنترل های شدید بخاطر رنگ و سایز و نوع لباس، باعث احساس عدم امنیت روانی و اجتماعی در زنان ایران شده است. همانطور که ابراهام مازلو می گوید: احساس امنیت، پایه و اساس رشد و توسعه شخصیت هر انسانی است. رشد و توسعه فردی و اجتماعی درگرو «آزادی» و داشتن حق «انتخاب» است و همانطورکه آمارتیاسن می گوید: توسعه، به مثابه آزادی است.
سازمان عفو بین الملل در بیانیه مورخ 18 آپریل 2019 اظهار کرده است که جرم انگاری زنان و دختران به دلیل نداشتن حجاب، توعی تبعیض جنسیتی و برخورد بیرحمانه، غیر انسانی و تحقیرآمیز است که کرامت و عزت زنان را لطمه می زند و قوانین حجاب اجباری نقض آشکار حقوق آزادی بیان، اعتقاد و مذهب زنان ایران است.(6) همچنین در بیانیه 12 مارس 2019 فیلیپ لوتر ، مدیر عفو بین الملل در خاورمیانه و آفریقای شمالی می نویسد: قوانین حجاب اجباری ایران نه تنها به شدت تحقیرآمیز و تبعیض آمیز است ، بلکه به عنوان عامل مهمی در توجیه تعرضات خشونت آمیز به زنان و دختران در خیابان ها نیز مورد استفاده قرار می گیرد. میلیون ها زن ایرانی از حق رفتار با کرامت و ادامه زندگی روزمره خود، بدون ترس از آزار و اذیت، محروم هستند.(
7)
قانون حجاب اجباری در ایران به شیوه های مختلفی حقوق انسانی افراد را درایران ضایع می کند. در ایران به دلیل تنوع اقلیمی در مناطق مختلف ایران ، تنوع در پوشش، لباس و رنگ لباس ضروری است ولی به دلیل حجاب اجباری و تحمیل یک قانون واحد، این حق انتخاب را هم از مردم سلب کرده اند. به عنوان مثال در مناطق گرم ایران(جنوب ایران) در تابستان، زنان و دختران در بیرون از خانه، مدرسه، دانشگاه و محل کار بر اساس قانون اجباری حجاب، مجبور هستند لباس هایی بپوشند که با دمای بالای این مناطق گرم به هیچ وجه سازگاری ندارد و آنها اختیاری در انتخاب پوشش خود ندارند.
بعد از انقلاب ایران بخصوص در دو یا سه سال اخیر زنان و دختران در ایران به شیوه های گوناگون از جمله اعتراض دختران خیابان انقلاب، علیه حجاب اجباری اعتراض کرده و به همین دلیل دستگیر و روانه زندان شده اند. طبق گزارش سازمان عفو بین الملل در سال ۱۳۹۷ حداقل ۳۹ نفر در اعتراض به حجاب اجباری در ایران دستگیر و به زندان محکوم شده اند. افرادی مانند یاسمن آریانی، منیره عربشاهی و مژگان کشاورز از مخالفان و معترضان به حجاب اجباری از سوی دادگاه انقلاب تهران مجموعا به ۵۵ سال و شش ماه حبس تعزیری، محکوم شده اند.
در کشوری که طبق آمار محرمانه وزارت ارشاد آن کشور۷۰ درصد مردم ایران مخالف حجاب اجباری هستند چرا باید با دستگیری و زندانی کردن معترضان و هزینه های هنگفت، بر تحمیل حجاب پافشاری شود. اگر این صرفا یک پوشش و لباس است و نه ایدئولوژی صاحبان قدرت و ابزاری برای تحکیم قدرت، چرا باید با هزینه های هنگفت و با وجود نارضایتی و مخالفت70 درصد از مردم، بر اِعمال آن پافشاری کنند؟!

شهناز شیردلیان ،
دانشجوی دکترای جامعه شناسی
شهناز شیردلیان ، دانشجوی دکترای جامعه شناسی

منابع:
محمدي، امین علی (1396)، علم/ ایدئولوژي در نظرگاه لویی آلتوسر؛جایگاه نظام آموزش در مناسبات قدرت ، فصلنامه سیاست، شماره 13، صص 85-.107
http://pajoohe.ir/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%84-2. %D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%D9%85-Karl-Mannheim__a-39530.aspx
https://engare.net/ideology-from-the-perspective-of-althusser3.

4. فتوحي، سردار(1393)عرف عام در نظريه هاي آنتونيو گرامشي، نشریه مطالعات جامعه شناسي، پاييز، دوره، 6 شماره 24 صص 135 -146

5. تهرانى، حبيب راثى(1388) نظريه هژمونى آنتونيو گرامشى ، نشریه علوم اجتماعی شماره 16 ، صص 99-108
6. https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/04/iran-release-womens-rights-defenders-detained-for-peacefully-protesting-against-forced- veiling/#:~:text=The%20organization%20has%20confirmed%20that,peacefully%20protesting%20against%20forced%20veiling
7. https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/03/iran-pro-government-vigilantes-attack-women-for-standing-up-against-forced-hijab-laws/

শেয়ার করুন:
  • 71
  •  
  •  
  •  
  •  
    71
    Shares
Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.